“Kuş beyinli” sözünü bir hakaret olarak kullanırız ama kargalar bu deyimi kesin bir dille çürütür. Peki kargalar ne kadar zeki gerçekten? Bilim insanlarının vardığı sonuç şaşırtıcı: bazı testlerde kargalar, yaklaşık yedi yaşındaki bir çocuğun problem çözme becerisine ulaşır. Alet yapan, yüzleri yıllarca hatırlayan ve hatta geleceği planlayan bu tüylü dâhilerin zihnine yakından bakalım.
Sadece alet kullanmıyorlar, alet yapıyorlar
Pek çok hayvan bir dalı kullanabilir; ama kargalar bir adım öteye geçer. Özellikle Yeni Kaledonya kargaları, bir oyuğun dibindeki yiyeceğe ulaşmak için çubukları ihtiyaçlarına göre şekillendirir, hatta düz bir teli gagalarıyla bükerek ucu kancalı bir kanca üretir. Bu, “elimdeki nesneyi istediğim sonuca ulaşmak için değiştirebilirim” demektir; yani soyut bir plan kurmaktır. Uzun süre yalnızca insana ve birkaç primata özgü sanılan bu yetenek, bir kuşta görüldüğünde bilim dünyasını sarsmıştı.
Yüzünüzü unutmazlar (ve arkadaşlarına anlatırlar)
Belki de kargaların en ürkütücü yeteneği budur. Seattle’da yapılan ünlü bir deneyde araştırmacılar maske takıp bazı kargaları rahatsız etti. Sonuç: kargalar o maskeyi takan kişiyi tanıyıp yıllarca ona bağırıp saldırdı. Dahası, o an orada olmayan, olayı hiç görmemiş diğer kargalar bile aynı maskeye tepki göstermeye başladı. Yani kargalar yalnızca bireysel yüzleri hatırlamıyor, bu bilgiyi topluluğa da “öğretiyor”. Öte yandan kendilerini besleyen dostlarını da unutmazlar; onlara parlak düğmeler, boncuklar gibi küçük hediyeler getirdikleri bilinir.
Trafiği kendi lehlerine kullanırlar
Bazı kargaların sert kabuklu cevizleri kırmak için trafiği kullanması bir şehir efsanesi değildir. Cevizi yola bırakır, arabaların üstünden geçip kabuğu kırmasını bekler ve hatta bunu yaya geçidinin yakınında yaparak, ışık kırmızıya döndüğünde güvenle cevizi almaya iner. Bu, hem bir aracı (arabayı) kullanmak hem de zamanlamayı planlamak demektir; kentsel yaşama uyum sağlamış bir zekânın kanıtıdır.
Aesop haklıymış: suyu yükselten kuşlar
Antik bir Aesop masalında, susayan bir karga sürahiye taşlar atarak su seviyesini yükseltir ve suya ulaşır. Bilim insanları bu masalı gerçek kargalarla test etti. Kargalara, içinde yüzen bir ödülün olduğu dar bir su tüpü verildi. Kargalar tüpe taş atarak su seviyesini yükseltmeyi ve ödüle ulaşmayı başardı; üstelik suyu yükselten ağır taşları, hiçbir işe yaramayan hafif ya da içi boş nesnelerden ayırt edebildiler. Bu, nedensellik yani “şu, bunun sebebidir” ilişkisini anlamalarının güçlü bir kanıtıdır.
Hatırlarlar, saklarlar, planlarlar
Kargalar yiyeceği ileride yemek üzere saklar ve yüzlerce saklama yerinin yerini aylarca hatırlar. Dahası, onları izleyen başka bir karga varsa, gözden kaybolunca yemi gizlice başka yere taşırlar; yani “o beni gördü, yerini değiştirmeliyim” diye düşünürler. Bu, başka bir zihnin ne bildiğini tahmin etme becerisidir. Kargaların bu kadar zeki olmasının bir sırrı, küçük beyinlerine tıka basa doldurulmuş şaşırtıcı sayıda sinir hücresidir; kuş beyni küçüktür ama son derece yoğun ve verimlidir.
Bunu neden umursayalım?
Kargaların zekâsı, “zekâ” dediğimiz şeyin yalnızca insana ya da bize benzeyen memelilere özgü olmadığını gösterir. Kargalarla bizim ortak atamız yüz milyonlarca yıl öncesine dayanır; yani karmaşık zekâ, doğada birbirinden bağımsız olarak birden çok kez ortaya çıkmış olabilir. Bu, hem başka gezegenlerde nasıl bir zekâ arayabileceğimize dair ilham verir hem de etrafımızdaki canlılara daha saygılı bakmamız gerektiğini hatırlatır. Bir dahaki sefere bir kargayla göz göze geldiğinizde, sizi tanıyıp hatırlayabilecek bir zihne baktığınızı bilin.
Sıkça Sorulan Sorular
Kargalar gerçekten ne kadar zeki?
Kargalar bazı problem çözme testlerinde yaklaşık yedi yaşındaki bir çocukla benzer başarı gösterir. Alet yapabilir, yüzleri hatırlar, nedensellik ilişkisi kurar ve geleceğe yönelik plan yapabilirler.
Kargalar insan yüzünü hatırlar mı?
Evet. Deneyler, kargaların kendilerini rahatsız eden ya da besleyen kişilerin yüzlerini yıllarca hatırladığını, hatta bu bilgiyi diğer kargalara aktardığını gösteriyor.
Karga kaç yıl yaşar?
Doğada karga türlerinin çoğu ortalama 7-15 yıl yaşar, ancak koşullar uygun olduğunda 20 yılı aşabilirler. Bakım altındaki bazı kuzgunların çok daha uzun yaşadığı kaydedilmiştir.
