1936’da, Tazmanya’daki küçük bir hayvanat bahçesinde yalnız bir hayvan soğuk bir gecede donarak öldü. Onunla birlikte bütün bir tür de sonsuza dek yok oldu. Bu hayvan, Tazmanya kaplanıydı; ne bir kaplandı ne de bildiğimiz bir yırtıcı. Bugün bilim insanları onu geri getirmeye çalışıyor. Bu hem hüzünlü hem de umut dolu hikâyeye yakından bakalım.
Ne kaplandı ne de köpek: tuhaf bir keseli
Tazmanya kaplanının bilimsel adı thylacine’dir. Adındaki “kaplan”, yalnızca sırtındaki koyu çizgilerden gelir; aslında bir kediyle akraba değildi. Uzaktan bir köpeğe ya da kurda benziyordu ama o da bir köpek değildi. Gerçekte thylacine, tıpkı kangurular gibi yavrusunu bir kesede taşıyan bir keseliydi. Yani köpeğe benzemesi tam bir tesadüftür; doğa, birbirinden tamamen bağımsız iki soyda benzer bir yırtıcı biçimi ayrı ayrı “icat etmişti”. Bu, evrimin en güzel örneklerinden biri olan “yakınsak evrim”dir. Çenesini şaşırtıcı derecede geniş açabilmesiyle de tanınırdı.
Bir türü nasıl yok ettik?
Tazmanya kaplanı bir zamanlar Avustralya ve Tazmanya’da yaşıyordu. Avrupalı yerleşimciler adaya geldiğinde, bu yırtıcıyı koyun sürüleri için bir tehdit olarak gördüler; çoğu zaman haksız yere. Öldürülen her thylacine için ödül veren avlanma kampanyaları başlatıldı ve bu güzel hayvan sistematik biçimde katledildi. Avcılığın yanı sıra hastalıklar, yaşam alanlarının daralması ve yerleşimcilerin getirdiği köpeklerle rekabet de sonu hızlandırdı. Sayıları hızla eridi.
“Benjamin”: son bireyin trajedisi
Bilinen son Tazmanya kaplanı, Tazmanya’nın başkenti Hobart’taki bir hayvanat bahçesinde tutuluyordu. 1936’da bakıcının onu gece barınağına almayı ihmal etmesi sonucu, hayvan soğukta korumasız kaldı ve donarak öldü. En acı ayrıntı ise şudur: bu tür, resmen koruma altına alınmasından yalnızca birkaç hafta sonra son bireyini kaybetti. Yani insanlık, bu hayvanı korumaya tam da onu sonsuza dek yitirdiği anda karar vermişti.
Geri getirmek mümkün mü?
İşte hikâyenin şaşırtıcı yeni bölümü burada başlıyor. Bilim insanları, iyi korunmuş müze örneklerinden Tazmanya kaplanının DNA’sını çıkardı; 2017’de tüm genomu dizildi, 2023’te ise bir RNA örneği elde edildi. Amaç, yaşayan en yakın akrabası olan minik bir keseliyi, yağ kuyruklu dunnart’ı bir başlangıç noktası olarak kullanmak. Bilim insanları, dunnart’ın hücrelerindeki genetik kodu, thylacine’inkine benzeyecek şekilde adım adım “düzenlemeyi” hedefliyor. Proje iddialı: bir gün canlı bir Tazmanya kaplanı hücresi, oradan da bir canlının kendisi yaratılabilir. Yine de bu son derece zor bir hedeftir ve bilim dünyasında hem heyecanla hem de sağlıklı bir kuşkuyla karşılanıyor.
Diriltmek yeterli mi?
Bir türü geri getirmek kulağa büyülü gelse de büyük sorular da beraberinde geliyor. Yaratılacak canlı gerçekten “eski” thylacine mi olur, yoksa ona benzeyen yeni bir şey mi? Yaşayacağı doğal ortam ve avlanacağı ekosistem hâlâ var mı? Belki de en önemlisi: kaynaklarımızı yok olmuş bir türü diriltmeye mi, yoksa bugün hâlâ yaşayan ama tehlikede olan binlerce türü korumaya mı harcamalıyız? Proje yürütücüleri, geliştirdikleri tekniklerin diğer keselileri korumaya da yardımcı olacağını umuyor.
Bunu neden umursayalım?
Tazmanya kaplanının hikâyesi, insanın doğa üzerindeki gücünün ne kadar büyük ve ne kadar geri döndürülemez olabileceğinin çarpıcı bir hatırlatıcısıdır. Bir türü yok etmek nesiller alır ama sonuç kalıcıdır. “Geri getirme” projeleri bize ikinci bir şans sunuyor gibi görünse de asıl ders, henüz yitirmediklerimizi korumanın çok daha kolay ve akıllıca olduğudur. Bu keseli yırtıcının öyküsü, hem bir uyarı hem de geleceğe dair zorlu bir soru olarak karşımızda duruyor.
Sıkça Sorulan Sorular
Tazmanya kaplanı ne tür bir hayvandı?
Tazmanya kaplanı (thylacine), sırtındaki çizgilerden dolayı “kaplan” denen ama aslında yavrusunu kesede taşıyan bir keseli yırtıcıydı. Köpeğe benzemesi, yakınsak evrimin bir sonucudur; gerçek bir köpekle akraba değildi.
Tazmanya kaplanı neden yok oldu?
Başlıca neden, yerleşimcilerin onu koyunlara tehdit görüp ödüllü avlanma kampanyalarıyla katletmesiydi. Buna hastalıklar, yaşam alanı kaybı ve köpeklerle rekabet eklendi. Son birey 1936’da öldü.
Tazmanya kaplanı geri getirilebilir mi?
Bilim insanları, thylacine’in DNA’sını çıkarıp yaşayan bir akrabasının hücrelerini düzenleyerek onu geri getirmeyi hedefliyor. Proje umut verici ama teknik olarak çok zor ve etik açıdan tartışmalıdır.
