Neden esneriz sorusu kulağa basit gelir, ama işin şaşırtıcı yanı şu: Bilim, bu kadar sıradan bir davranışı bile hâlâ tam olarak çözebilmiş değil. Herkesin günde defalarca yaptığı bu derin nefes, ardında hâlâ tartışılan teoriler barındırıyor. Gelin en güncel açıklamalara birlikte bakalım.
En güçlü teori: beyni soğutmak
Uzun yıllar esnemenin “kana oksijen almak” için olduğu düşünüldü. Ancak bu fikir büyük ölçüde çürütüldü; oksijen düzeyini değiştirmenin esneme sıklığına belirgin bir etkisi yok. Bugün en güçlü açıklama, esnemenin beyni serinletmeye yaradığıdır. Esnerken çekilen derin nefes ve çene hareketi, tıpkı bir arabanın radyatörü gibi kafaya taze, serin kan pompalar ve ısınan beyni ideal sıcaklığa çeker.
Neden yorgunken ve sıkılınca esneriz?
Bu teori, ne zaman esnediğimizi de açıklar. Uykusuzluk ve yorgunluk beyin sıcaklığını yükseltir; işte tam da bu yüzden yorgunken ya da sıkıcı bir toplantıda daha çok esneriz. Esneme, adeta beynin “kendimi biraz toparlamam lazım” deme biçimidir. Uyanıklığı ve dikkati yeniden düzenlemeye yardımcı olur.
Esneme neden bu kadar bulaşıcı?
Belki de esnemenin en tuhaf yanı bulaşıcılığıdır. Birinin esnediğini görmek, hatta bu yazıyı okurken “esneme” kelimesini düşünmek bile sizi esnetebilir. Bilim insanları bunu empati ile ilişkilendiriyor. Beyin görüntüleme çalışmaları, bulaşıcı esneme sırasında kendimizin ve başkalarının duygularını değerlendirdiğimiz beyin bölgelerinin etkinleştiğini gösteriyor.
Empati bağlantısının ilginç kanıtları
Bu empati bağının en çarpıcı kanıtı, kimlerde bulaşıcı esnemenin daha az görüldüğüdür. Empati kurmakta zorlanan bazı durumlarda ve çok küçük çocuklarda (empati henüz tam gelişmediği için) bulaşıcı esneme belirgin biçimde azalır. Üstelik en çok, sevdiğimiz ve yakın olduğumuz insanların esnemesinden etkileniriz. Yani esneme, adeta görünmez bir sosyal bağın işaretidir.
Sadece insanlara mı özgü?
Hayır. Köpekler, kediler, kuşlar ve hatta balıklar bile esner. Dahası, bulaşıcı esneme de yalnızca bize ait değil: Şempanzeler birbirinden, hatta bazı köpekler sahiplerinden esnemeyi kapabiliyor. Belki de en şaşırtıcısı şu: Anne karnındaki bebekler, doğmadan aylar önce esnemeye başlar. Bu, esnemenin ne kadar temel ve kadim bir davranış olduğunu gösteriyor.
Bunu neden umursayalım?
Çünkü esnemek, sıradan görünen bir hareketin altında beynimizin, empatimizin ve evrimsel geçmişimizin nasıl saklandığını gösteren küçük bir pencere. Bu kadar basit bir refleksi bile henüz tam çözememiş olmamız, insan bedeni hakkında keşfedecek ne çok şey olduğunu hatırlatıyor.
Sıkça Sorulan Sorular
Esnemek gerçekten oksijen için mi?
Büyük olasılıkla hayır. Solunan havadaki oksijeni artırıp azaltmanın esneme sıklığını belirgin şekilde değiştirmediği görülmüştür. Bugün en kabul gören açıklama, esnemenin beyni serinletme işlevidir.
Neden birini görünce esneriz?
Bunun empatiyle bağlantılı olduğu düşünülüyor. Başkasının esnemesini görmek, beyindeki taklit ve duygu paylaşımıyla ilgili bölgeleri harekete geçirir ve otomatik bir tepki tetikler.
Aşırı esnemek bir sorun işareti olabilir mi?
Genellikle esneme tamamen normaldir. Ancak alışılmadık derecede sık ve nedensiz esneme, bazı durumlarda yorgunluk, uyku bozukluğu ya da başka sağlık sorunlarının habercisi olabilir; sürekliyse bir hekime danışmak yerinde olur.
Hayvanlar da bulaşıcı esner mi?
Evet. Şempanze gibi sosyal hayvanlarda ve hatta bazı köpeklerde, birbirlerinin (köpeklerde sahiplerinin) esnemesini kapma davranışı gözlenmiştir. Bu da bulaşıcı esnemenin sosyal bağla ilişkisini destekler.
