Bir Nobel Ödülü, çoğu zaman bir buluşun insanlığa yaptığı büyük katkının nişanıdır. Ama tıp tarihinde bir kez, bu ödül sonradan bir felakete dönüşen bir “tedaviye” verildi. Lobotomi nedir ve nasıl oldu da bir dönemin mucize çözümü sayılan bu ameliyat, bugün tıbbın en karanlık sayfalarından biri olarak anılıyor? Bu ürkütücü ama öğretici hikâyeyi anlatalım.
Lobotomi tam olarak neydi?
Lobotomi, beynin ön kısmındaki bölgeler (alın loblarımız, yani prefrontal korteks) ile beynin geri kalanı arasındaki bağlantıların cerrahi olarak kesildiği bir işlemdi. Alın lobları; planlama, kişilik, duygusal denetim ve karar verme gibi en “insani” işlevlerimizin merkezidir. Fikir, ağır ruhsal hastalıkların bu bölgedeki bağlantıları keserek “yatıştırılabileceği” varsayımına dayanıyordu. İlk modern lobotomi 1935’te Portekizli nörolog Egas Moniz tarafından uygulandı ve Moniz bu çalışmasıyla 1949’da Nobel Tıp Ödülü’nü kazandı.
Neden böyle bir şeye başvuruldu?
Bugünden bakınca akıl almaz görünse de o dönemin koşulları önemliydi. 20. yüzyılın ilk yarısında ağır depresyon, şizofreni gibi hastalıklar için etkili bir ilaç yoktu. Akıl hastaneleri tıka basa doluydu, umutsuz ve çaresizdi. İşte bu ortamda lobotomi, “en azından hastaları sakinleştiren” bir çare gibi sunuldu. Çaresizlik, insanları tehlikeli çözümlere açık hâle getirmişti.
Buz kıracağıyla on dakikada
Bu karanlık hikâyenin en ürkütücü bölümü, Amerikalı doktor Walter Freeman ile başlar. Freeman, işlemi “basitleştirmek” için “transorbital lobotomi” denen bir yöntem geliştirdi: kafatasını açmak yerine, buz kıracağına benzeyen ince bir metal çubuğu hastanın göz çukurunun üstünden içeri sokarak alın loblarına ulaşıyor ve bağlantıları körlemesine parçalıyordu. İşlem sadece birkaç dakika sürüyordu ve çoğu zaman ameliyathane bile gerektirmiyordu. Freeman bu yöntemi bir gösteriye çevirerek ülkeyi dolaştı ve binlerce kişiye uyguladı.
Sonuç: bir felaket
Sonuçlar korkunçtu. Bazı hastalar gerçekten “sakinleşiyor” gibi görünse de bunun bedeli genellikle kişiliklerinin sönmesiydi. Pek çok kişi duygusuz, tepkisiz, çocuksu ya da tümüyle içine kapanmış hâle geldi; bazıları temel işlevlerini yitirdi, bir kısmı işlem sırasında ya da sonrasında hayatını kaybetti. En bilinen trajedilerden biri, ABD Başkanı John F. Kennedy’nin kız kardeşi Rosemary Kennedy’dir; 1941’de geçirdiği lobotomi onu kalıcı olarak bakıma muhtaç bıraktı. “Tedavi”, çoğu zaman hastalıktan çok daha yıkıcıydı.
Karanlık dönem nasıl sona erdi?
Lobotomiyi tarihe gömen şey, aslında bir başka bilimsel ilerleme oldu. 1950’lerde ilk etkili psikiyatri ilaçları geliştirildi; ağır ruhsal hastalıkları ameliyatsız, çok daha güvenli biçimde denetlemek mümkün hâle geldi. Bu ilaçlar yaygınlaştıkça lobotomiye olan “ihtiyaç” ortadan kalktı ve işlem hızla terk edildi. Geriye, tıbbın çaresizlik ve aşırı özgüvenle nasıl korkunç hatalar yapabileceğinin acı bir dersi kaldı.
Bunu neden umursayalım?
Lobotominin hikâyesi, yalnızca geçmişe ait bir dehşet öyküsü değildir; bugüne dair güçlü bir uyarıdır. Bize, bir uygulamanın “yaygın”, “ödüllü” ya da “otoriteler tarafından onaylanmış” olmasının onu doğru kılmadığını gösterir. Hastaların bilgilendirilmiş rızası, bir tedavinin gerçek kanıtlarla desteklenmesi ve bilimin alçakgönüllü olması gerektiğini hatırlatır. Tıp, çaresizlik anlarında bile ölçülü ve kanıta dayalı olmak zorundadır. Lobotomi, “iyi niyetin” tek başına yeterli olmadığını gösteren, unutulmaması gereken bir derstir.
Sıkça Sorulan Sorular
Lobotomi nedir?
Lobotomi, beynin alın loblarıyla geri kalanı arasındaki bağlantıların cerrahi olarak kesildiği bir psikocerrahi işlemidir. 1935’te uygulanmaya başlandı ve ağır ruhsal hastalıkların tedavisi için düşünülmüştü.
Lobotomi neden yapıldı?
O dönemde ağır ruhsal hastalıklar için etkili bir ilaç yoktu ve akıl hastaneleri çaresizdi. Lobotomi, hastaları “yatıştıran” bir çare olarak sunuldu; ancak sonuçları çoğu zaman yıkıcı oldu.
Lobotomi neden terk edildi?
1950’lerde geliştirilen etkili psikiyatri ilaçları, ağır hastalıkları ameliyatsız ve çok daha güvenli biçimde denetlemeyi mümkün kıldı. Bu ilaçlar yaygınlaşınca lobotomi hızla terk edildi.
