Plüton neden gezegen değil sorusu, gökbilimin en çok tartışılan kararlarından birine açılır. Plüton, 2006 yılına kadar Güneş sisteminin dokuzuncu gezegeniydi. Sonra bir sabah, çocukluğunda “dokuz gezegen” ezberlemiş herkes uyandığında, sayının sekize düştüğünü öğrendi. Peki bu küçük buzlu dünya ne yaptı da unvanını kaybetti? İşin sırrı aslında Plüton’da değil, “gezegen” kelimesinin tanımında.
Sorun Plüton değil, tanımdı
Uzun süre “gezegen”in net bir bilimsel tanımı yoktu; Plüton da 1930’daki keşfinden beri alışkanlıkla gezegen sayılıyordu. Ancak teleskoplar geliştikçe, Güneş sisteminin uzak köşelerinde Plüton’a benzeyen başka cisimler görünmeye başladı. Bu da can alıcı bir soruyu doğurdu: Bunların hepsi gezegen mi, yoksa Plüton da onlardan biri mi?
Eris: her şeyi başlatan keşif
Dönüm noktası 2005’te geldi. Gökbilimciler, Güneş’ten çok uzakta, başlangıçta Plüton’dan bile büyük sanılan Eris adlı bir cisim buldular. Şimdi bir seçim yapmak gerekiyordu: Ya Eris’i onuncu gezegen ilan edecek ve arkasından gelecek onlarca benzerine de aynısını yapacaklardı, ya da “gezegen” tanımını netleştireceklerdi.
Gezegen olmanın üç kuralı
2006’da Uluslararası Astronomi Birliği (IAU) net bir tanım yaptı. Bir cismin gezegen sayılması için üç şartı birden karşılaması gerekir: (1) Güneş’in etrafında dönmeli, (2) kendi kütleçekimiyle yuvarlak bir şekil almalı, (3) yörüngesini çevredeki diğer cisimlerden “temizlemiş” olmalı. İlk iki kuralı Plüton da geçiyordu; ama takıldığı yer üçüncüsüydü.
Plüton nerede takıldı?
Plüton, “Kuiper Kuşağı” denen, buzlu cisimlerle dolu kalabalık bir bölgede yer alır ve yörüngesini bu cisimlerden temizleyememiştir. Yani komşularına kütleçekimiyle hükmeden bir gezegen değil, o kalabalığın yalnızca bir üyesidir. Karşılaştırma için: Dünya, yörüngesindeki bölgeye açık ara egemendir; Plüton ise değildir.
Plüton aslında nasıl bir dünya?
Unvanını kaybetse de Plüton büyüleyici bir yerdir. Ay’ımızdan bile küçüktür ve yüzeyi buz dağları, azot ovaları ile kaplıdır. 2015’te NASA’nın New Horizons aracı yakınından geçtiğinde, yüzeyinde dev bir buzul ovasının oluşturduğu ünlü “kalp” şeklini fotoğrafladı. Plüton’un ayrıca Charon adlı, kendisine oranla şaşırtıcı derecede büyük bir uydusu ve dört küçük uydusu daha vardır.
Yalnız değil: diğer cüce gezegenler
Plüton bugün “cüce gezegen” sınıfına aittir ve bu ailede yalnız değildir. Onu tetikleyen Eris, asteroit kuşağındaki Ceres, ayrıca Makemake ve Haumea da resmî cüce gezegenlerdir. Yani Plüton unvan kaybetmedi; aslında yepyeni bir kategorinin en ünlü üyesi oldu.
Bunu neden umursayalım?
Çünkü Plüton’un hikâyesi, bilimin nasıl çalıştığını güzelce gösterir: Yeni kanıtlar geldiğinde, bilim eski kararlarını gözden geçirmekten çekinmez. Bu bir “hata” değil, dürüstlüğün ta kendisidir. Plüton bize, bilgimizin taş gibi sabit değil, yaşayan ve gelişen bir şey olduğunu hatırlatır.
Sıkça Sorulan Sorular
Plüton tekrar gezegen olabilir mi?
Teorik olarak, IAU tanımı yeniden değiştirilirse mümkün olabilir; bunu savunan bilim insanları da vardır. Ancak mevcut tanım geçerli olduğu sürece Plüton “cüce gezegen” olarak kalacaktır.
Cüce gezegen ile gezegen arasındaki fark nedir?
İkisi de Güneş’in etrafında döner ve yuvarlaktır. Fark üçüncü kuraldadır: Gezegen yörüngesini temizlemiştir, cüce gezegen ise komşu cisimlerle yörüngesini paylaşmaya devam eder.
Plüton’un uydusu var mı?
Evet, beş uydusu vardır. En büyüğü Charon o kadar büyüktür ki, Plüton ile Charon adeta ortak bir merkez etrafında dönen “ikili” bir sistem gibi davranır.
Kaç tane cüce gezegen var?
IAU’nun resmen tanıdığı beş cüce gezegen vardır: Plüton, Eris, Ceres, Makemake ve Haumea. Gelecekte yeni keşiflerle bu sayının artması bekleniyor.
